ڳالھھ ساحر لڌيانوي جي نطم ” بھت گهٽن ھي“ کان گھڻو اڳتي نڪر ي وئي آھي.امير شھر کي خبر آھي تھ ؛ امير شھر جي تن تي لباس باقي نه آھي.امير شھر جا ارمان اڃان ڪٿي نڪتا آھن.
يو اين ڊي پي، جي انساني ترقي جي رپورٽ (ايڇ ڊي آءِ انڊيڪس )تي 24-2023ع جي تفصيل موجب پاڪستان جو شمار 193 ملڪن مان 164 هين نمبر تي آهي ۽ هاڻي ھي ملڪ وچين ترقي پذير ملڪن مان نڪري 32 گهٽ آمدني وارن ملڪن جي صف ۾ شامل ٿي ويو آهي. جتي نھ سٺي زندگي گذارڻ جي گنجائش آهي، نه تعليم، نه روزگار ۽ نه ئي انساني گذر بسر جو سامان آھي.مسلم دنيا جي واحد ايٽمي طاقت ۽ سڀ کان وڏي فوجي قوت جي حالت انساني ترقي جي اشارن تي تباهه ٿيل هيٽي جھڙي ملڪ کان به بدتر آهي، جڏهن کان هي حڪومت آئي آهي.
اجلاسن مٿان اجلاس ڪيا پيا وڃن. پر ڪنهن به اجلاس مان اھا خبر نه آئي آھي ته انساني ترقيءَ جي بگڙيل صورتحال تي به غور ڪيو ويو. نين اسيمبلين جا ڪيترا ئي ھنگامي اجلاس ٿي چڪا آهن پر مجال آھي جو ڪنهن بھ ميمبر انساني عدم تحفظ کي بحث جو موضوع بڻايو هجي.اھي جيڪي سمورن مسئلن جي حل لاءِ آئيني دائرن کان ٻاھر وفاقي ۽ صوبائي ادارن کان مٿاھين سُپر ڪائونسل (SIFC) جوڙي وئي آھي. ان جي ڪنهن به اجلاس ۾ انساني سلامتي جي تباهي تي سلامتي جي ھڪ ھٽي وارن ڪجهه لمحن لاءِ غور ڪيو آھي؟
فڪر آھي تھ اميرن جي استحصالي غلبي ۽ انھن جي سلامتي جي ادارن جو آھي.اڪيلي حڪومت جي وس ۾ ھڪ ئي نويد آھي خدا خدا ڪري آءِ ايم ايف ايندڙ پروگرام لاءِ راضي ٿي ويو آهي، پر اڳ کان وڌيڪ سخت شرطن سان. پاڪستان جي قرض خور رياست ۽ اميرن جي مسواڙي خور معيشت کي ھٿ ڊگھيرڻ جو بحران برقرار رکڻ لاءِ ايندڙ ٽن سالن ۾ 72 ارب ڊالرن جي نئين قرضن جي ضرورت آھي.جڏھن تھ ھن وقت ڪل قرض 2006ع ۾ 37 ارب ڊالرن کان وڌي 131 ارب ڊالرن کان به مٿي ٿي ويو آهي. جيڪو ايندڙ ٽن سالن ۾ وڌي ڪري 203 بلين ڊالرن کان بھ مٿي وڌي ويندو ۽ ملڪي معيشت لاءِ هڪ ڀوائتو خواب بڻجي ويندو. جڏهن ته هن سال وڌيڪ ھڪ ڪروڙ ماڻهو غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ موجوده آبادي جي 40 سيڪڙو آبادي ۾ شامل ٿي ويندا. الميو اهو آهي ته نوازشريف جي تصوير سان ڀريل کاڌي جا ٿلها حقدارن ۾ ورهائڻ کان اڳ ئي چونڊيل اميرن جي لالچ جو شڪار ٿي ويا. خيراتي پروگرام جنھن ۾ بينظير انڪم سپورٽ پروگرام يا نگهبان خيراتي امداد يا تحريڪ انصاف جي احساس پروگرام سان ماڻھن کي دلاسو بھ نھ ڏئي سگھبو.ڪنھن حقيقي غربت مٽايو پروگرام ۽ پائيدار انساني ترقيءَ لاءِ هڪ مضبوط عوامي ترقيءَ واري پروگرام کان سواءِ، غربت جي بار هيٺان دٻجي ويل آبادي جي گھڻائي مرندي نظر ايندي، پر ميرن جا ڀڀ ڀرجڻ وارا نھ آھن.
ان طبقاتي فرق ۾ ھڪ طرف يورپين طرز جا محفوظ محلات ۽ ٻئي طرف هر قسم جي شهري سهولتن کان محروم، غير محفوظ جھنگل جيان پکڙجندڙ ڪچي آبادين جي باهه کان سواءِ ٻيو ڪجهه به ٿيندو. خزانو صرف قرض ۽ ان جو وياج ادا ڪرڻ ۾ ختم ٿيندو رھندو ۽ پبلڪ سيڪٽر ڊولپمينٽ پروگرام ،پرائيويٽ پبلڪ پارٽنرشپ جي آڙ ۾ مارڪيٽ جي ارڙ نانگ جو گرھ بڻجي ويندو. جڏهن ته ترقياتي واڌ ايندڙ ٽن سالن ۾ آبادي جي واڌ جي برابر ٿي ويندي. خاڪ اھڙي ”قومي سلامتي“ تي، جنهن ۾ انساني سلامتي ختم ٿي وئي آهي ۽ لعنت آهي اهڙي سياست تي جيڪا حڪمت عملين جي هٿن ۾ سنڊ ۽ شرمسار بڻجي وئي آهي ۽ جنهن کي عوام جي خبر ڪرڻ بجاءِ پنهنجي گروهي مفادن جي تسڪين کان سواءِ ننڍڙن ننڍڙن جهيڙن مان ئي واندڪائي ناهي.
اھڙي حالت ۾ ادارتي ڌريون يا سياسي پاڪستاني سماج کي ان ڪن مان ٻاھر ڪڍن بدران پنھنجو پنھنجو مطلب پورو ڪرڻ ۾ رڌل آھن.تھ پوءِ تنھنجو ڇا ٿيندو جناب ؟ سواءِ ويچاري مملڪت خدادا کي جنھن خدا ڏني. ان کي موٽائڻ جي ؟ اهڙي صورتحال ۾ هڪ ٻي مخالف ڌر ميدان ۾ لٿي آهي، جيڪا سول آئيني پارليامينٽ ۽ وفاق جي بالادستي ۽ انساني حقن جي تحفظ لاءِ اڳ ۾ بحران جي سمنڊ ۾ سونامي پيدا ڪندي. ماضيءَ ۾ به اسان ڪيترائي اهڙا جمهوري محاذ ٺهندي ۽ ڊھندي ڏٺا آهن، جيڪي پنھنجو حصو ادا ڪري تاريخ جي ڍير ۾ ڪٿي گم ٿي ويا آهن.تحريڪ انصاف جي اڳواڻي ۾ جن پنجن جماعتن جيڪو محاذ جوڙيو. ان جي برڪت سان جمھوري خواھش تھ ڪجهھ چٽي ٿي آھي.جنھن جو بنيادي مقصد مقتدار جي اقتدار جو خاتمو آھي ۽ عوامي حڪمراني جي گم ٿيل باب کي قومي ايجنڊا ۾ آڻڻ آھي. ڇا اهڙا نقطا پي ڊي ايم جي 26 نقاطي ايجنڊا ۾ شامل نه هئا؟ چارٽر آف ڊيموڪريسي جو پڌرنامو به ان ئي جمهوري مقصد جو امين نه هو؟ پر اهي سڀئي هڪ هڪ ٿي ڪري انهن اعلانن کان منهن موڙي نه ويا ھئا ؟ آخر اهو سرگس ڪيستائين هلندو رهندو. جڏهن هرڪو ان ڳالهه تي متفق ٿيڻ لڳي ته ”ڪافي ٿي ويو آھي ھاڻي بس ڪيو“! سياسي استحڪام آڻڻ بنا ڪجھه بھ ھلي نھ سگھندو، ۽ اھو ڪنهن بھ ھڪ ڌر يا اداري جي وس جي ڳالھھ نھ آھي. پر جيڪڏهن اسان بگھڙن جي غفلت واري ننڊ ۾ هڪ ٻئي تي حملي ڪرڻ واري جذبي کان نجات حاصل ڪري سگهون ،تھ واري واري سان ان کوکلي سويلين پگھار تي صبر شڪر ڪرڻ جي ذلت مان ڇوٽڪارو ملي سگهي ٿو.
سياسي دشمنيءَ جي هن بيڪار ماحول ۾ پيپلز پارٽيءَ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ويٺل چيئرمين بلاول ڀٽو جي جمھوري رڳ ڦڙڪي بھ آھي تھ حڪومت ۽ اپوزيشن کي ان تي ڪن ڌرڻ گھرجي. شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جي ھن ورسي جي موقعي تي بلاول ڀٽو چارٽر آف ڊيموڪريسي جي تڪميل واري خواھش جي عھد تي عمل ياد ڏياريو آھي.ھن سياسي عدم استحڪام جي خاتمي لاءِ سياسي مخالفن وچ ۾ ” ميثاق مصالحت“ جي تجويز پيش ڪئي آھي.پر اھا ميثاق تڏھن ٿي سگھندي جڏھن متاثر ڌر يعني عمران خان ۽ سندس پارٽيءَ جون جائز شڪايتون منصفاڻي ۽ جمهوري جذبي سان ٻڌيون وڃن ۽ ممڪن طور حل ڪيون وڃن. پارليامينٽ جي بالادستي لاءِ اپوزيشن محاذ جيڪي نقطا ۽ مطالبا پيش ڪيا آهن، انهن ۾ ٻيھر چونڊن کانسواءِ ڪو به اهڙو ناهي، جيڪو موجوده پارليامينٽ ۾ ويهي ڪري گڏيل طور تي حل نھ ڪري سگهي. نئين چونڊن جي متبادل جي طور تي، هڪ طاقتور پارلياماني ڪميشن انهن سڀني حلقن ۾ جتي نتيجا تبديل ٿيڻ جا الزام آهن، اتي تيزي سان ڪم ڇو نٿي ڪري سگھي.
پورو سال ٿيڻ تي آھي اھي سمورا سياسي ڪارڪن جيڪي 9 مئي جي ھنگامن ۾ ملوث قرار ڏنل آھن کي، آزاد ڇو نٿي ڪري سگھي.عمران خان ۽ پي ٽي آءِ جي قيادت خلاف قائم ڪيس واپس ۽ جيڪي سنگين الزام آهن، انهن ۾ کين ضمانت تي آزاد ڇو نٿو ڪري سگهجي. متحرڪ سياستدان هڪ وسيع تر ميثاق جمهوريت جنھن ۾ پارلياماني بالادستي سرفهرست هجي ۽ هڪ ميثاق معيشت جنهن ۾ انساني ترقي ۽ سلامتي بنيادي عنصر ھجن پارليامينٽ جي ايجنڊا تي آڻي ڇو اتفاق راءِ پئدا نٿي ڪري سگھجي.ٻي صورت ۾ ڌڪ لڳو گوڏن ۾ ۽ ڀڳي اک جيان اھو ئي بيھودو طوفان سياست ۾ جاري رهندو. بس باقي رينگت جاري ھجي. اسان جمهوريت جا ستايل ڪري بھ ڇا ٿا سگهون؟
بہت گھٹن ہے کوئی صورت بیاں نکلے
اگر صدا نہ اٹھے کم سے کم فغاں نکلے

رستو ته آھي پر سجھي ڇو نٿو؟

امتياز
عالم

جڏھن کان نجڪاري کي بهتر قرار ڏنو ويو آھي تڏھن کان ملڪ جي اهم ادارن کي تين وال ڪيو ويندو رهيو آھي اها اسٽيل مل هجي واپڊا يا پرائيويٽائيزيشن پي ٽي سي ايل پاڪستان ٽيليڪميونيڪيشن جي حقيقت ته اها آھي جو اهو ادارو ڪنهن به ريت خساري ۾ نه هو پر ان کي وڪرو ڪيو ويو، هي سڀ ڪجهه عالمي مالياتي فنڊ جي چوڻ تي ٿيندو رهيو آھي .
پاڪستان جي قومي ايئر لائين (پي آءِ اي) جي نجڪاريءَ جي فيصلي کي مشڪوڪ معاشي ماهرن طرفان ساراهيو پيو وڃي، جڏهن ته ڪجهھ حلقن طرفان نجڪاريءَ واري عمل جي مخالفت به ڪئي پئي وڃي.
معاشي ماهرن جو خيال آهي ته حڪومت جي انتظام ھيٺ ھلندڙ ڪاروباري ادارن جي وڏن نقصانن سبب اهڙن سرڪاري ادارن جي نجڪاري اڻ ٽر ٿي وئي آهي. جيڪڏهن نجڪاري جو عمل نه ڪيو ويو ته بيمار سرڪاري ادارا معيشت کي وڌيڪ نقصان پهچائي سگهن ٿا.
پي آءِ اي جي نجڪاري جي شروعات گذريل نگران حڪومت ۾ ڪئي وئي هئي. گذريل سال آڪٽوبر ۾ اڳوڻي نگران وفاقي وزير فواد احمد فواد چيو هو ته سرڪاري ايئرلائين کي روزانو 50 ڪروڙ رپين جو نقصان ٿي رهيو آهي، گذريل هڪ سال ۾ ايئر لائين جو نقصان 97.5 ارب رپيا هو. ان جو ڪل نقصان (آڪٽوبر 2023ع تائين) 713 اربن تائين وڃي پهتوهو.
ان دوران پي آءِ اي جي مالي حالت ان حد تائين خراب ٿي وئي هئي جو اها جهاز هلائڻ لاءِ تيل جي قيمت به ادا ڪرڻ کان لاچار هئي ۽ ڪو به مالي ادارو ان کي قرض ڏيڻ يا تيل وارو قرض ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.
نجڪاريءَ جو عمل ڪاٿي پهتو آهي؟
نگران وفاقي حڪومت فيبروري ۾ پي آءِ اي جي نجڪاري جي منظوري ڏني هئي، جنهن جي نتيجي ۾ پي آءِ اي کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو هو.
ان ھيٺ پي آءِ اي هولڊنگ ڪمپني جي نالي سان هڪ نئين ڪمپني ٺاهي وئي ھئي ۽ گذريل هفتي ان جي بورڊ آف ڊائريڪٽرز کي به نامزد ڪيو ويو آهي. پي آءِ اي جي واجب الادا 825 ارب رپين جي قرض مان 650 ارب رپيا قرض جي واپسي هاڻي هولڊنگ ڪمپني جي ذميواري هوندي.
ان عمل کانپوءِ نئين ٺهندڙ پي آءِ اي هولڊنگ ڪمپني جي بورڊ جو پهريون اجلاس 27 مارچ تي منعقد ٿيو، جنهن ۾ ڪمپني جي ڪم جي باضابطه شروعات ڪئي وئي. ان جي پهرئين اجلاس ۾ پي آءِ اي هولڊنگ ڪمپني طرفان پي آءِ اي جي نجڪاري جي حوالي سان اسڪيم آف ارينجمينٽ جي به منظوري ڏني وئي، جنهن جي منظوري وفاقي ڪابينا ۽ قومي ايئر لائن جو بورڊ اڳ ئي ڏئي چڪا آهن.
پي آءِ اي هولڊنگ ڪمپني تي 650 ارب رپين مان 268 ارب رپين جا ڪمرشل قرض عوامي قرضن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن. ان ڪري هاڻي هي قرض واپس ڪرڻ پي آءِ اي جي نه پر حڪومت جي ذميواري بڻجي وئي آهي.
بئنڪن سان ٿيل معاهدي موجب حڪومت کي اهي قرض هاڻي 10 سالن ۾ واپس ڪرڻا آھن، جن تي وياج جي شرح 12 سيڪڙو ھوندي.
ڊيل تحت جيڪڏهن حڪومت ٽن سالن اندر پي آءِ اي جي نجڪاري ڪرڻ ۾ ناڪام ٿي ٿئي ته ڪمرشل بئنڪن کي اهو حق هوندو ته اھي ڊيل ٻيهر کولڻ ۽ وياج جي شرح ان وقت تي لاڳو حڪومتي قرضن جي شرح جي برابر گهر ڪن.
اسٽاڪ مارڪيٽ تي پي آءِ اي جي نجڪاري ۾ پيش رفت جا اثر
هن هفتي پاڪستان اسٽاڪ مارڪيٽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو 67 هزار جي بينچ مارڪ کي پار ڪيو ۽ اسٽاڪ مارڪيٽ تي نظر رکندڙن جو چوڻ آهي ته ان جو وڏو سبب پي آءِ اي جي نجڪاري بابت خبرون ھيون. اهو سڀ ڪجهه هٿرادو طريقي ڪيو ٿو وڃي ته جئين سرڪاري ادارن کي وڪرو ڪري سگهجي
پي آءِ اي جي شيئرز جو مقدار ٽي ڪروڙ 91 لک کان به وڌي ويو آهي، جڏهن ته ان جي في شيئر جي قيمت مارچ ۾ 10رپيا 80 پيسا ھئي جيڪا ھاڻي وڌي 31 روپيا 54 پيسا تائين وڃي پھتي آهي.
اقتصادي ماهرن موجب اسپيشل انويسٽمينٽ فيسليٽيشن ڪائونسل (ايس آئي ايف سي) پي آءِ اي ۽ ٻين سرڪاري ادارن جي نجڪاري ذريعي سڌارن کي لاڳو ڪرڻ جي پنهنجي عزم تي قائم آھي، جنهن سبب اسٽاڪ مارڪيٽ ۾ تيزي ڏسڻ ۾ پئي اچي ۽ سيڙپڪارن جو اعتماد وڌيو آھي. پر اهو استحڪام عارضي هوندو . تازو ڪراچي ۾ صحافين سان ڳالهائيندي ناڻي واري وزير محمد اورنگزيب چيو ته حڪومت جو ڪم ڪاروبار ڪرڻ ناهي، پي آءِ اي جي نجڪاري تي ڪم شروع ٿي چڪو آهي ۽ تيزي سان اڳڀرائي ٿي رهي آهي. تجزئي نگارن جو خيال آهي ته حڪومت آءِ ايم ايف سان نئين پروگرام تي ڳالهيون شروع ڪرڻ کان اڳ نجڪاري جو عمل مڪمل ڪرڻ چاهي ٿي ته جيئن فنڊ مان بهتر ڊيل حاصل ڪري سگهجي.
ناڻي واري وزارت پاران جنوري ۾ جاري ڪيل رپورٽ ۾ انڪشاف ڪيو ويوھو ته پاڪستان ۾ سرڪاري تجارتي ادارن مالي سال 2021ع ۽ 2022ع دوران مجموعي طور تي 1,395 ارب رپين جو نقصان ڪيو. اها رقم ملڪ ۾ وفاقي حڪومت جي پبلڪ سيڪٽر ڊولپمينٽ پروگرام کان ٻيڻي آهي.
نجڪاري جي مخالفن جو موقف مختلف آهي. خاص طور تي پي آءِ اي جي نجڪاري جي مخالفن جو چوڻ آهي ته اداري کي ان حال تائين پھچائڻ ۾ ملازمن کان وڌيڪ حڪومتي نااهلي، بدانتظامي ۽ هڪ اھڙي منظم گروپ جا مفاد ھئا جيڪو منافعي ۾ ھلندڙ ادارا خريد ڪرڻ ۾ دلچسپي رکي ٿو. جيڪو بلڪل درست آھي
نجڪاري جا حمايتي چون ٿا ته تاريخ ٻڌائي ٿي ته اهڙن ڪيترن ئي خساري ۾ ھلندڙ رياستي ادارن ۾ وڌيڪ پئسو ضايع ٿئي ٿو. انھن سرڪاري ادارن کي منافعي بخش ٿيڻ ۽ ٽيڪس ڏيندڙن جو پئسو بچائڻ خاطر انھن کي نجي شعبي جي سيڙپڪارن جي حوالي ڪيو وڃي ته جيئن حڪومت جو بجيٽ خسارو گهٽجي جيڪو هن ڀيري به ست سيڪڙو کان مٿي رھڻ جو امڪان آهي. جڏھن ته حقيقت ان جي ابتڙ به رهي آھي درست طريقي ڪابه عوامي حڪومت پاليسي جوڙي ته ملڪي بيمار صنعتون ادارا هلي سگهن ٿا
هن وقت حڪومت جي ڪابه معاشي پاليسي نه هجڻ سبب ادارا وڪرو ڪيا پيا وجن هن وقت ضرورت انهي ڳالهه جي آھي ته ادارن جي مالڪي ڪئي وڃي. اها ڳالهه ياد رکڻ گهرجي ته جيئن جيئن ادارن جي نجڪاري ڪئي ويندي تيئن مهانگائي وڌندي عام ماڻھو وڌيڪ لوڙيندو هاڻ وري ريلوي جي نجڪاري ڪرڻ جو به فيصلو ٿي رهيو آھي جنهن سان ملڪ ۾ سفر ڪرڻ مهانگو ٿي ويندو عام ماڻھو سفر ئي نه ڪري سگهندو.

ادارن جي نجڪاريءَ سان پاڪستان جي معيشت بهتر ٿيندي؟

نثار
لغاري

تاريخ ۾ چائينا ڪڏهن به پاڪستان سان ڪاوڙ جو اظهار ناهي ڪيو، مثال چائينا 26 اپريل 2022ع ۾ ڪراچي يونيورسٽي جي ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ تي حملو به درگذر ڪري ڇڏيو ۽ سفارتي لاڳاپا وري اڳتي کڻي هلي پيو. ڇو ته دنيا سمجهي ٿي ته ”سرد جنگين“ جي پڄاڻي تي (معني 1991ع کانپوءِ) آمريڪا هاڻي ”پوسٽ سرد جنگين“ جي زمري ۾ پاڻ کي بيهاري ڇڏيو آهي. هاڻي آمريڪا پاڻ انهن سڀني شدت پسند گروهن ۾ رهي پاڻ مڃائي ٿو، جيڪي اسلامي نالن سان منصوب ڪري آمريڪا پاڻ انهن جي آبياري به ڪندو رهي ٿو. ڪٿي رنڊڪون ته ڪٿي آسانيون وجهي آمريڪا دنيا کي پاڻ سمجهائڻ چاهي ٿو آمريڪي ڊاميننسي ائين ئي برقرار رکي سگهجي ٿي، ٻي صورت ۾ آمريڪا ڪڏهن به چائينا اندر پنهنجون فوجون لاهي نه ٿو وڙهي سگهي يا روس اندر ڪا به جنگ جوٽي نه ٿو سگهي، نه ئي ڪنهن سان بارڊر مليل هجڻ جي ڪري ڪجهه ڪري به سگهي ٿو. اها به ڳالھه آهي ته آمريڪا اسرائيل جي پويان ڪنهن خوني جانور وانگي پاڻ هڙتو بيٺو رهيو آهي ته جتي هٿيارن جو ڪاروبار هلي اتي آمريڪا جي به بلي بلي ٿئي.
گذريل هفتي ماسڪو ۾ هڪ ڪنسرٽ هال تي خطرناڪ حملو ٿيو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 140 ماڻهو مارجي ويا، جنهن ۾ خراسان چيپٽر جي شدت پسند گروھ ان حملي جي ذميواري قبول ڪري ورتي. آءِ ايس ڪي (اسلامڪ اسٽيٽ آف خراسان) چيپٽر هڪ اهڙو گروھ آهي جيڪو هڪ ئي جاءِ تي افغانستان ۽ پاڪستان ۾ به متحرڪ آهي. هي ساڳو ئي گروھ آهي جيڪو شانگلا ۾ به ڪارروايون ڪري ٿو ته گوادر جي حملي ۾ به اهو ساڳو ئي گروھ شامل آهي، جيڪو بلوچن جي نالي تي وڙهي ٿو.
روس جي حملي ۾ پڪڙيل دهشتگرد به ان ساڳي اسلامي گروھ سان وابسطا آهن، جيڪي ڪي پي ڪي ۽ افغانستان ۾ هڪ ئي وقت شدت پسند ڪارروايون ڪندا رهن ٿا ۽ پاڻ مڃائيندا به رهن ٿا، پر اهي لوڪل سيڪيورٽي جي وس کان ٻاهر آهن. ڪجهه تجزيا نگارن جي موجب هي شدت پسند گروھ روس کي مسلمانن تي ٿيندڙ ظلم جو ذميوار سمجهي ٿو. ان ڪري هن ساڳئي ئي گروھ سيپٽمبر 2022ع ۾ روسي سفارتخاني تي هڪ موتمار خودڪش بم ڌماڪي جي ذميواري به قبول ڪري ورتي هئي، ان ڪري روس به هڪ ڊگهي عرصي کان وٺي وچ ايشيائي رياستن ۾ آءِ ايس خراسان جي اثر ۽ ايتري تڪڙي اڀار بابت پريشان آهي. جڏهن ته روسي صدر ان حملي جو الزام اسلامي شدت پسندن تي لڳائيندي ان واقعي کي يوڪرين جي جنگ سان ڳنڍڻ جي به ڪوشش ڪري ٿو.
مغربي ميڊيا جي حوالي سان گڏيل قومن جي تازي رپورٽ ۾ چيو ويو آهي ته اتر بالٽڪ رياستن ۽ وچ ايشيائي نسل جا ڪجهه ماڻهو افغانستان مان يوڪرين کان يورپ ڏانهن سفر ڪري رهيا آهن ۽ اهي آءِ ايس ڪي جي گروهن جي نمائندگي به ڪن ٿا، جيڪي اولهھ ۾ پرتشدد حملن ۾ پاڻ کي ملوث ڪرڻ چاهين ٿا. ان دوران روس ۾ ٿيندڙ اهڙن حملن يورپ جي ٻين ملڪن کي دهشتگردي جي وڌندڙ خطرن کان خبردار ڪيو آهي. ان ڪري آءِ ايس ڪي سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ عالمي دهشتگرد گروپ جي طور تي اڀري آيو آهي. هڪ اعليٰ آمريڪي فوجي اهلڪار آمريڪي ڪانگريس جي ڪميٽيءَ کي ٻڌايو ته گهٽ ۾ گهٽ ڇهن مهينن اندر آءِ ايس ڪي آمريڪا ۽ ڪجهه مغربي ملڪن تي به حملا ڪرڻ جي صلاحيت ۽ ارادو رکي ٿو. ڇو ته يورپ اندر داعش جي ڪيترن ئي حملن کي ناڪام ڪيو ويو آهي ۽ هاڻي آءِ ايس ڪي اهڙن حملن جي تياري ۾ آهي.
آءِ ايس ڪي وچ اوڀر جي ملڪن ۽ خاص پاڪستان ۽ افغانستان جهڙن ملڪن ۾ 2014ع ۽ 2015ع ڌاران ٺاهي وئي هئي، جيڪا تنظيم ايران اندر حملن ۾ به ملوث رهي آهي، جنهن تنظيم ايران اندر 2020ع ۾ قاسم سليماني جي جلوس تي حملو ڪيو هيو، ۽ وري ٻئي حملي ۾ قاسم سليماني بغداد ۾ آمريڪي حملي ۾ مارجي ويو هيو. ساڳي گروھ ماسڪو واري واقعي کان ٿورو اڳ افغانستان جي شهر قنڌار ۾ خودڪش حملي جي ذميواري به قبول ڪئي هئي، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ ڳچ زخمي به ٿي پيا هيا. آءِ ايس ڪي پاڪستان جي صوبي بلوچستان ۾ حملن جي به ذميواري پڻ قبول ڪري چڪو آهي. هاڻي ظاهري طور تي ڪجهه پابندي مڙهيل سني فرقيوار گروھ به آءِ ايس ڪي ۾ شامل ٿي ويا آهن. هي عالمي ويڙهاڪ گروھ 2014ع ۾ پاڪستان جي علائقي افغانستان ۾ ظاهر ٿيو هيو. آءِ ايس ڪي جي شروعاتي ڀرتين ۾ پاڪستاني طالبان جي ڌار ڌار گروهن مان ويڙهاڪ وقت سر شامل ٿيندا رهيا آهن، ڇو ته سي آءِ اي جو آشيرواد انهن پراڻن گروهن جي سربراهن تان کڄي ويو هيو ۽ ان ٽرينڊ کي ڏسندي اهي سڀ ويڙهاڪ ۽ انهن جا نسل آءِ ايس ڪي ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن، جڏهن ته هن نسل جي ويڙهاڪن کي افغانستان مان ڀڄائي ڪڍيو ويو آهي ۽ اهي گروھ هاڻي مستقل طور تي پاڻ کي ڪي پي ڪي ۾ منظم ڪري رهيا آهن، هي گروھ هاڻي ڪي پي ڪي کي پاڪستان کان الڳ ڪرڻ جون رياست کي ڌمڪيون به ڏئي رهيو آهي، جن جي پويان مضبوط عالمي سازشي گروھ (سي آءِ اي) شامل آهي.
2014ع ۾ ڪُنڙ صوبي جي اڳوڻي افغان طالبان ڪمانڊر عبدالرحيم مسلم دوست کي گروپ جي خراسان چيپٽر جو آرگنائيزر به نامزد ڪيو ويو هيو. جنهن افغان طالبان جي صفن مان پروفائيلنگ ڪري ۽ گروهي ڀڃڪڙي ڪري هن گروھ جو هڪ باضابطا تنظيمي ڍانچو تيار ڪري ورتو هيو. جنوري 2015ع ۾ ويڙهاڪن هڪ وڊيو به جاري ڪئي هئي جنهن ۾ هنن پاڻ کي افغانستان ۽ پاڪستان ۾ آءِ ايس خراسان چيپٽر جي لاءِ منتظمين طور اعلان ڪيو هيو. آءِ ايس خراسان جي لاءِ هنن هڪ شورا به ترتيب ڏني هئي جنهن ۾ افغانستان، پاڪستان، ايران ۽ وچ ايشيا جا ڪجهه حصا (صوبا) شامل هيا.
اهڙي شورا جي توثيق آئي ايس ڪي سپريم ڪمانڊر طرفان ڪئي وئي هئي، جنهن ۾ پاڪستان جي اورڪزئي ايجنسيءَ جي اڳوڻي ٽي ٽي پي ڪمانڊر حافظ سعيد خان کي خراسان واري علائقي ۾ آءِ ايس ڪي جو سربراھ ۽ افغان طالبان جي اڳوڻي ڪمانڊر ملا عبدالرئوف کي پنهنجو نائب مقرر ڪيو هيو. پر حيرت اها آهي ته اهي سڀ ملان جيڪي طالبان جي روپ ۾ پاڻ ويس بدلائي ڪڏهن ڪجهه ته ڪجهه بڻجي هن خطي جي مسلمانن ۽ آمريڪي اشارن تي دنيا کي چريو ڪيون ويٺا آهن ۽ دنيا جي هر خطي ۾ آمريڪا جي مفاد جي جنگ وڙهندا رهن ٿا، سي لوڪل ايجنسين کان زور آهن يا ماڻهن ۾ ڪهڙو پيغام ٿا پڄائين ته اهي هاڻي ڪهڙي اسلام جا پرچارڪ آهن يا اهي آخر چاهن ڇا ٿا، جنهن ۾ خطي جا ٻيا مسلمان ڌڙا به هنن جي پويان لڳي پون. ان سبب ۽ هنن جي اهڙي چڪر ۽ چال جي ڪري هر مسلمان پاڻ کي وچٿرو ۽ لبرل سڏائڻ ۾ عافيت محسوس ٿو ڪري. ان ڪري آمريڪي ڊالرائيزڊ طالباني اسلام ۾ ماڻهن کي ڪو به مذهب ڏسڻ ۾ نه ٿو اچي. ڇو ته انهن طالبان جي پويان لڳي پوڻ به ڪنهن صورت سياڻپ ناهي يورپي ۽ انگريز نسل جي آڏو اسلام جي شڪل اها ئي آهي جنهن ۾ سُڪن سان گڏ ساوا به سڙي ٿا وڃن.
آءِ ايس خراسان چيپٽر پنهنجي قيام کان جلد ئي پوءِ افغانستان جي ڪيترن ئي صوبن ۾ سرگرم ٿي ويو هيو. انهن جي مالي امداد پڻ بين عالمي تي ٿيندي رهي هئي (۽ آهي) ۽ اهي دهشت پسند گروهن جا ويڙهاڪ افغان طالباني گروھن سان به وڙهندا رهيا آهن، تنهن هوندي به آءِ ايس ڪي جي تعداد ۾ تيزيءَ سان اضافو ٿيندو رهيو آهي، جيڪو ڪجهه اندازن موجب چار هزار ويڙهاڪن تائين پهچي ويو آهي. جڏهن آمريڪي فوجن جي افغانستان مان نڪرڻ کانپوءِ طالبان هڪ ڀيرو ٻيهر اقتدار سنڀاليو هيو، تڏهن ظاهري طور تي ٻين عالمي شدت پسند طالباني گروهن مان آءِ ايس ڪي ۾ شامل ٿيندا رهيا هيا، ۽ آمريڪي جنگ جي پڄاڻيءَ تي آءِ ايس ڪي جي حملن ۾ نمايان اضافو ٿيندو رهيو. هن دهشتگرد گروھ 2021 ۾ ڪابل جي بين الاقوامي هوائي اڏي تي به حملو ڪيو هيو، جنهن ۾ 13 آمريڪي فوجي ۽ وڏي انگ ۾ عام شهري به مارجي ويا هيا. جڏهن ته ملڪ مان افراتفري ۽ آمريڪي فوجن جي واپسي دوران جنوري 2014ع ۾ جاري ڪيل گڏيل قومن جي رپورٽ موجب افغان طالبان جي گروهن کي شڪست ڏيڻ سبب افغانستان اندر حملن جي تعداد ۾ گهٽتائي آئي آهي. پر هاڻي آءِ ايس ڪي جي دهشتگرديءَ جو خطرو افغانستان کان ٻاهر ٿي پيو آهي. ان گروھ جي طاقت نه رڳو افغانستان پر ان جي پاڙيسري ملڪن خاص طور تي پاڪستان لاءِ هڪ زبردست خطرو وڌائي ڇڏيو آهي. افغان طالبان جي ويڙهاڪ گروهن جهڙوڪ ٽي ٽي پي جي مسلسل حمايت کي آءِ ايس ڪي جي ٻيهر اٿڻ جي هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، ڇو ته ڪيترائي آءِ ايس ڪي ويڙهاڪ ٽي ٽي پي گروهن مان آيا آهن، جن افغانستان ۾ پناھ ورتي هئي. جڏهن ته آءِ ايس ڪي افغان طالبان سان به وڙهندو رهيو آهي، اهو گروھ اوڀر افغانستان ۾ ٽي ٽي پي جي گروهن سان گڏ آهي، پر هاڻوڪا روس تي حملا اهو واضح ڪن ٿا ته هن گروھ جي صلاحيت ۽ خطرو جيترو خطي ۾ خطرناڪ آهي، اوترو خطي کان ٻاهر به ٿي پيو آهي، ان ڪري گڏيل خطري کي منهن ڏيڻ لاءِ گڏيل علائقائي حڪمت عملي جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي.

عالمي امن لاءِ خطرو بڻجندڙ
نئين ويڙهاڪ تنظيم

رياض
ابڙو

2014ع ۾ ڪُنڙ صوبي جي اڳوڻي افغان طالبان ڪمانڊر عبدالرحيم مسلم دوست کي گروپ جي خراسان چيپٽر جو آرگنائيزر به نامزد ڪيو ويو هيو. جنهن افغان طالبان جي صفن مان پروفائيلنگ ڪري ۽ گروهي ڀڃڪڙي ڪري هن گروھ جو هڪ باضابطا تنظيمي ڍانچو تيار ڪري ورتو هيو. جنوري 2015ع ۾ ويڙهاڪن هڪ وڊيو به جاري ڪئي هئي جنهن ۾ هنن پاڻ کي افغانستان ۽ پاڪستان ۾ آءِ ايس خراسان چيپٽر جي لاءِ منتظمين طور اعلان ڪيو هيو.

مسلمانن جي بائيڪاٽ دنيا جي مشھور ڪمپني ميڪڊولڊز کي ڳاٽي ٽوڙ نقصان ڏئي ڇڏيو آھي.جنھن ڪري ھاڻي اسرائيل ۾ پنھنجي فرنچائز کان ريسٽورنٽس واپس ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو آھي.مشهور فاسٽ فوڊ چين ميڪڊونلڊز کي بائيڪاٽ بعد سبب وڏو مالي نقصان پھتو آھي. اھو بائيڪاٽ اسرائيل ۽ حماس جنگ دوران اسرائيل ۾ واقع ميڪ ڊونلڊز جي مقامي ڪمپني پاران اسرائيلي فوجين ۾ مفت کاڌو ورهائڻ جي ردعمل ۾ شروع ٿيو ھو.جنھن بعد ھاڻي ڪمپني فيصلو ڪيو آھي تھ اھا اسرائيل ۾ موجود سموريون ريسٽورينٽس واپس پنھنجي تحويل ۾ ڪندي.ڪمپني چيو آهي ته اسرائيل ۾ ميڪڊونلڊز جي فرنچائيز رکندڙ ڪمپني الونيال وٽ اسرائيل ۾ 225 ريسٽورنٽ آھن،جن کي ڪمپني واپس خريد ڪرڻ لاءِ معاهدو ڪيو آهي. اٽڪل پنج هزار ماڻهو انهن ريسٽورنٽ ۾ ڪم ڪن ٿا. الونيال طرفان اسرائيلي فوجين کي مفت کاڌو کارائڻ بعد ميڪڊونلڊز تي تنقيد شروع ٿي ھئي. جنهن کانپوءِ آڪٽوبر کان علائقي ۾ ان جو ڪاروبار متاثر ٿيڻ لڳو ھو.
ميڪڊونلڊز خميس تي ٻڌايو تھ الونيال سان معاهدو دستخط ٿي ويو آهي. اھا ڪمپني گذريل 30 سالن کان اسرائيل ۾ ميڪ ڊونلڊز ريسٽورنٽس هلائي رهي ھئي.ميڪ ڊونلڊز ڊيل ۾ طئي ٿيل شرطن کي پڌرو نھ ڪيو آھي.بھرحال فاسٽ فوڊ چين ايترو ٻڌايو آهي ته ڪمپني اسرائيل ۾ پنهنجو ڪاروبار ختم نه ڪندي.
ياد رهي ته جنوري ۾ مشهور فاسٽ فوڊ چين ميڪڊونلڊز اعتراف ڪيو هو ته اسرائيل ۽ غزا تڪرار جي حوالي سان وچ اوڀر ۽ ٻين ملڪن ۾ بائيڪاٽ مهم جوسندس ڪاروبار تي وڏو اثر پيو آھي.
ست آڪٽوبر تي حماس پاران اسرائيل تي حملي کانپوءِ، ميڪ ڊونلڊز جي ڪارپوريٽ هيڊ ڪوارٽر شروع ۾ ان معاملي تي خاموشي اختيار ڪئي ھئي. پر ان جي باوجود ڪمپني تڪرار کان بچي نه سگهي.
اهو بائيڪاٽ تڏهن شروع ٿيو جڏهن مسلمان اڪثريتي ملڪن جهڙوڪ ڪويت، ملائيشيا ۽ پاڪستان ۾ مقامي مالڪن ميڪڊونلڊز ۽ اسرائيل جي حمايت کان لاتعلقي جو اظهار ڪيو ھو ۽ سڄي دنيا ۾ ميڪڊونلڊ جي خلاف بائيڪاٽ مهم شروع ٿي. جنهن ۾ وچ اوڀر جا اھم ملڪ به شامل ھئا. ميڪ ڊونلڊز اعتراف ڪيو ته ان جي ڪاروبار تي وچ اوڀر ۾ سڀ کان وڌيڪ اثر ٿيو، پر فرانس، انڊونيشيا ۽ ملائيشيا ۾ به ان جي ڪارڪردگي متاثر ٿي.چيف ايگزيڪيوٽو ڪرس ڪيمپزنسڪي لنڪڊ ان پوسٽ ۾ اھا تصديق ڪندي، اھو الزام لڳايو ھو تھ اھو ردعمل "غلط معلومات" سبب ٿيو.
بهرحال، ان بيان سان بائيڪاٽ جي مهم تي ڪو اثر نه پيو ۽ چئن سالن ۾ پهريون ڀيرو ميڪ ڊونالڊز پنهنجي ٽه ماهي سيلز ٽارگيٽ پورو ڪرڻ ۾ ناڪام ٿي.
ڪمپني بائيڪاٽ مهم کي 'افسوس ناڪ' قرار ڏنو ھو. ياد رهي ته ميڪڊولڊز سموري دنيا ۾40 ھزار کان وڌيڪ اسٽور ھلائي ٿي. جن کي هلائڻ لاءِ هزارين مقامي آزاد سيڙپڪارن تي ڀاڙي ٿي. انهن مان اٽڪل پنج سيڪڙو وچ اوڀر ۾ آهن.
ڪمپني جي سي اي او موجب مسلمان ملڪن سميت جتي اسين ڪم ڪريون ٿا اتي مقامي مالڪ،آپريٽر فخر سان ميڪ ڊونلڊز جي نمائندگي ڪن ٿا. هن اهو پڻ اعتراف ڪيو ته جيستائين هي جنگ جاري رهندي، اسان کي ڪنهن به بھتري جي اميد ناهي.
شايد ميڪڊولڊز اھا اميد ڪري رهي آهي ته اسرائيل ۾ پنهنجو ڪاروبار پاڻ خريد ڪري وچ اوڀر ۾ پنهنجي ساک بحال ڪري سگهي ٿي ۽ اهڙي طرح پنهنجي ڪاروباري مقصدن کي ممڪن بڻائي سگهي ٿي.
حماس طرفان 7 آڪٽوبر تي اسرائيل تي حملي کانپوءِ اسرائيل جي جوابي ڪارروائي ۾ غزا جو اڪثر حصو تباهه ٿي ويو آهي.
غزه پٽي جي صحت واري وزارت جي انگن اکرن موجب غزا جي پٽي ۾ هينئر تائين 33 هزار ماڻهو فوت ٿي چڪا آهن.

ڊپٽي ايگزيڪيوٽو ايڊيٽر
حسن ناصر خٽڪ

ايگزيڪيوٽو ايڊيٽر
حميده گهانگهرو

ايڊيٽر
زرار پيرزادو

چيف ايڊيٽر
ڊاڪٽر جبار خٽڪ

انور بلوچ

ايگزيڪيوٽوڊائريڪٽر
انور بلوچ

اربع، 31 جنوري 2024ع، 19 رجب المرجب 1445هه

سومر 8 اپريل 2024ع، 28 رمضان المبارڪ 1445هه

سنڌ ۾ امن امان جي صورتحال کي بهتر بڻايو وڃي

جڏھن حڪومت جون اختياريون ۽ سياسي قيادت گھربل نتيجا نھ ڏئي سگھنديون آھن تھ پوءِ عام ماڻھو پڻ عدليھ ڏانھن ڏسڻ شروع ڪندا آھن.پراونشل جڊيشل ڪميٽي جو اجلاس بھرحال امن امان جي صورتحال تي مثبت بحث ڪيو آھي.جنھن ۾ چيف جسٽس ھاءِ ڪورٽ کي لاڳاپيل اختيارين صورتحال بابت آگاھي ڏني آھي.توقع ڪجي ٿي تھ ان جا بھتر نتيجا سامھون ايندا.
ڪجھھ وقت کان سنڌ جي اترين ضلعن ۾ اغوا ۽ ڌاڙيلن جي ڪاررواين سان عام ماڻھو جي زندگيءَ خطري ۾ آھي.جنھن کي تحفظ ڏيڻ قانون لاڳو ڪندڙ ادارن ۽ انصاف جي ادارن جو ڪم آھي.
سنڌ ھاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس سنڌ ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارن کي ھدايت ڪئي آھي تھ 15 ڏينھن اندر امن امان بھتر ڪري کيس رپورٽ ڏني وڃي.ھن ڏوھارين ۽ پاٿاريدارن خلاف پڻ سخت ڪارروائي ڪرڻ جو حڪم ڏنو.ڪراچي ۾اسٽريٽ ڪرائيم ۽ اترين ضلعن ۾ اغوا ۽ غيرمعمولي بدامني خلاف سخت ڪارروائي ڪرڻ جي ھدايت ڪندي. سنگين ڪيسن ۾ ملوث جوابدارن خلاف سخت اثرائتا قدم کڻڻ جي ھدايت ڪئي.
گذريل ڏينھن صوبائي جڊيشل ڪميٽي جو اھم اجلاس سنڌ ھاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس عقيل احمد عباسي جي سربراهي ۾ٿيو، جنهن ۾ ڪراچي، لاڙڪاڻي، سکر سميت صوبي جي مختلف علائقن ۾ امن امان جي صورتحال تي غور ڪيو ويو.
اجلاس ۾ وفاقي سيڪريٽري قانون ۽ انصاف، صوبائي گهرو سيڪريٽري، آءِ جي سنڌ، آءِ جي جيل،ڊي جي رينجرز ، ڊي آءِ جي سکر ، ڊي آءِ جي لاڙڪاڻو ۽ گهوٽڪي، ڪنڌڪوٽ ۽ شڪارپور جي ايس ايس پيز ۽ ٻين عملدارن شرڪت ڪئي.
چيف جسٽس ڪراچي ۾ اسٽريٽ ڪرائم ۽ ڪچي مان شهرين جي اغوا تي سخت ڪاوڙ جو اظهار ڪيو. آءِ جي سنڌ غلام نبي ميمڻ صورتحال تي بريفنگ ڏني.
اجلاس ۾ ڊي جي رينجرز، آءِ جي سنڌ، ڊي آءِ جيز ۽ ايس ايس پيز صوبي ۾ امن امان جي بگڙيل صورتحال تي بريفنگ ڏنيون ۽ رپورٽون پيش ڪيون.
ڊي آءِ جي سکر ۽ لاڙڪاڻو ڊويزن به رپورٽون پيش ڪيون. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس عقيل احمد عباسي، ڊي آءِ جي سکر کان هڪ هفتي اندر ڌاڙن خلاف ڪارروائي مڪمل ڪري اڳڀرائي رپورٽ طلب ڪري ورتي آهي. چيف جسٽس سنڌ هاءِ ڪورٽ ڪراچي ۾ امن امان کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ سخت قدم کڻڻ جو حڪم ڏئي ڇڏيو آهي. ساڍا 4 ڪلاڪن کان وڌيڪ وقت جاري اجلاس ۾ چيف جسٽس اختيارين کي حڪم ڏنو ته ڪنهن سان به رعايت نه ڪئي وڃي چاهي اهو ڪيترو به طاقتور ڇو نھ هجي.ھن امن امان ۾ خلل وجهندڙن کي منطقي انجام تائين پهچائڻ جي ھدايت پڻ ڪئي.
اجلاس بعد ميڊيا سان ڳالهائيندي آءِ جي سنڌ غلام نبي ميمڻ چيو ته اجلاس جا ٽي ايجنڊا هئا، ڪراچي ۾ اسٽريٽ ڪرائم، سيف سٽي ۽ ڌاڙن جو معاملو. اجلاس ۾ ايڊووڪيٽ جنرل سنڌ، ڪراچي، سکر، شڪارپور، گهوٽڪي، ڪنڌڪوٽ بار ايسوسي ايشن جا اڳواڻ پڻ شريڪ هئا. اجلاس ۾ گهوٽڪي ، ڪشمور ڪنڌڪوٽ، شڪارپور جي ڪچي جي علائقن ۾ آپريشن بابت غور ويچار ڪيو ويو.چيف جسٽس آءِ جي سنڌ کي هدايت ڪئي ته موٽر ويز، هاءِ ويز وارن شهرن ۾ گشت وڌايو وڃي، اسٽريٽ ڪرائم جي خاتمي لاءِ پوليس جو تعداد پڻ وڌايو وڃي،
آءِ جي سنڌ چيو ته اسان وٽ 45 هزارن جي فورس آهي جنهن مان 10 هزار اهلڪار مختلف شخصيتن جي سيڪيورٽي لاءِ مقرر آهن. چيف جسٽس سنڌ هاءِ ڪورٽ امن امان جي صورتحال تي سنڌ جي قانون واري وزير جي راءِ تي ڪاوڙ جو اظهار ڪيو،ھن چيو تھ جيڪڏهن امن امان بابت اهڙي راءِ آهي ته ھو ڪهڙو ايڪشن وٺندو؟
چيف جسٽس چيو ته ڪراچي ۾ اسٽريٽ ڪرائم ۽ وڌندڙ واقعن مان ثابت ٿئي ٿو ته صوبي ۾ بدامني آهي، ماڻهن کي ڇو اغوا ڪيو پيو وڃي، شهرين جي اغوا ۾ ڪير ملوث آهن ٻڌايو وڃي.
اجلاس کان پوءِ پراونشل جسٽس ڪميٽي جي ميمبر ريحان عزيز ملڪ ٻڌايو ڌاڙيل ماڻهو اغوا ڪري ڪچي ۾ وٺي وڃن ٿا. سندس چوڻ هو ته اسان جو موقف هو ته پوليس جي سرپرستي کان سوا ائين ڪچي جا ڌاڙيل سرعام ڪارروايون نٿا ڪري سگهن.ھن ٻڌايو ته چيف جسٽس ھاءِ ويز ۽ شھرن جي پيٽرولنگ وڌائڻ ۽ ڪچي وارن علائقن ۾ پڪٽون ۽ پيٽرولنگ وڌائڻ جو حڪم ڏنو آھي،
چيف جسٽس آءِ جي کي مخاطب ٿيندي چيو ته آءِ جي صاحب ڇا پيا ڪريو ماڻهو مرن پيا، جواب ۾ آءِ جي وراڻيو ته ميڊيا گهڻي هائپ پئدا ڪئي آهي، چيف جسٽس جو چوڻ ھو تھ ايئن ته ناهي جو ڪجهه به نه پيو ٿئي، ميڊيا غلط رپورٽ پئي ڪري پر ڏھ نه ته چار واقعا ته ٿي رهيا آهن. ايس ايس پي ٻن ٻن مهينن ۾ ڇو هٽايا ٿا وڃن؟ آفيسرن کي پوسٽنگ جي مدت ڇو پوري نٿي ڪرڻ ڏني وڃي، سپريم ڪورٽ جو حڪم موجود آهي ڇا اوهان مٿان سياسي دٻاءُ آهي.
چيف جسٽس جي صدارت ۾ صوبي ۾ امن امان بابت اجلاس ۾ مخلتف کاتن جي عملدارن بريفنگ ڏني.جنھن بعد انھن کي ڏوھارين خلاف سخت ڪارروائي ڪرڻ جي ھدايت جاري ڪئي وئي آھي.پر مجموعي طور تي اجلاس ۾ معزز چيف جسٽس صاحب خاصا اھم سوال اٿاريا آھن،جن جو جواب لاڳاپيل ادارن جا عملدار نھ ڏئي سگھيا اھا بھ عجيب ڳالھھ آھي تھ آءِ جي سنڌ بھ ھڪ موقعي تي چيو تھ امن امان بابت ميڊيا ھائپ پئدا ڪري رھيو آھي.
جيتري قدر ادارن تي سياسي دٻاءَ جو سوال آھي تھ اھو تھ ماضي ۾ اڪثر ٿيندو رھيو آھي.جنھن ڪري ھر دور ۾ اھو خدشو پنھنجي جاءِ تي موجود رھي ٿو.معاملو ھي آھي تھ جيڪڏھن پوليس ۽قانون لاڳو ڪندڙ ادارا باريڪ بيني سان ڪم ڪن تھ ڏوھن جي روڪٿام ٿي سگھي ٿي.
ڪراچي ۾ ھن وقت اسٽريٽ ڪرائم وڌي وڃڻ ڪري ماڻھون رستي ھلندي يا ڪنھن بھ ڪم سان نڪرندي ھڪ اڄاتل خوف محسوس ڪري ٿو.ھاڻي تھ صورتحال ايتري خراب آھي جو مزاحمت ڪرڻ تي بي لغام ڏوھاري ماڻھن کي قتل ڪندي بھ نٿا مڙن، تھ وري ڌاڙيل اغوا ڪيل ماڻھن جون وڊيو جاري ڪري رھيا آھن.
اميد ڪجي ٿي تھ حڪومت ھن اجلاس ۾ نشاندھي ڪيل اھم مسئلن کي منھن ڏيڻ لاءِ موثر حڪمت عملي جوڙي امن امان کي بھتر ڪندي،جئين ھتي جو عام ماڻھو سک جو ساهه کڻي سگھي.

هاري اڳواڻ ڪامريڊ عبدالله آزاد ڪنڀار جي ياد ۾

ڪامريڊ عبدالله آزاد 1950 ڌاري ميرپورخاص ضلعي جي علائقي ڳوٺ مکڻ سمون ۾ رمضان ڪنڀار جي گھر ۾ جنم ورتو ڪامريڊ عبدالله آزاد ھڪ نظرياتي سياستدان ھو جنهن سڄي زندگي ھاري مزدور غريبن مسڪينن لاءِ جدوجھد ڪئي ۽ هن جي لاءِ آواز اٿاريندو هيو اھا ڳالھه ڪنھن کان به لڪل ناھي مرحوم پنهنجي دور ۾ وڏيون مشڪلاتون ڏٺيون ان دور ۾ سياست ڪرڻ ڏاڍي مشڪل ھئي آمريت جو دور سياست تي پابندي ھئي، ميڊيا تي به پابندي ھئي ماڻھو سياست لڪي لڪي ڪندا ھئا جيڪڏهن ڪنھن کي خبر پوندي ھئي ته فلاڻو ماڻھو سياست پيو ڪري ته ان لاءِ وڏيون مشڪلاتون پيدا ٿي وينديون ھنيون ان دور ۾ مرحوم ڪامريڊ عبدالله آزاد ھاري ڪميٽي سان وابسته ھو ھاري ڪميٽي تنظيم جو ڪم ئي وڏيرن جاگيردارن جي خلاف ھو ان دور ۾ وڏيرن جاگيردارن وٽ خاص ڌاڙيل پاليل ھوندا ھئا جيڪي ماڻھن کي خوف ۾ مبتلا ڪندا ھئا ان دور ۾ مرحوم ڪامريڊ عبدالله آزاد سياست ڪئي ۽ ماڻھن جا مسئلا حل ڪرايا پاڻ يارن جو يار ۽ انسان ذات سان محبت ڪندڙ انسان ھو ڪامريڊ عبدالله آزاد شروعاتي سياست کاٻي ڌر کان ڪيائون مرحوم پاڻ ھاري جو اڳواڻ هو ۽ شرعاتي سياست ھاري تحريڪ کان ڪيائين ان دور ۾ ھاري تحريڪ عروج تي ھئي ڪامريڊ عبدالله آزاد ھارين جي حقن لاءِ وڏي جدوجهد ڪئي ۽ ھارين جي مسئلن لاءِ وڏي جاکوڙ ڪئي ڪيترن ئي علائقن ۾ ھارين کي زمينون واپس ڏياريائين ۽ ڪامياب تحريڪون ھلايون ۽ ھارين کي قبضا واپس ڏياريائين سنڌ ھاري ڪميٽي کي ٻيھر منظم ڪرڻ ۾ ڪامريڊ عبدالله آزاد جو وڏو ڪردار رھيو مرحوم ڪيترائي ھارين جا يونٽ قائم ڪيا ۽ اسٽڊي سرڪل پڻ ھلايا ھارين کي منظم ڪيو ۽ شعور ڏنو ھارين مزدورن جي حقن لاءِ جدجھد ڪرڻ تي کيس ڪيتريون ئي مشڪلاتون پيش آيون ڪيترائي وڏيرا سندس دشمن ٿي ويا پر پوءِ به مرحوم ھارين مزدورن لاءِ جدوجھد جاري رکي. ڪامريڊ عبدالله آزاد ۽ ان جي ساٿين ميرپورخاص عمرڪوٽ ٿرپارڪر ۾ سنڌ ھاري ڪميٽي کي منظم ڪرڻ لاءِ اھم ڪردار ادا ڪيو ڪامريڊ عبدالله آزاد جي ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي سان وڏي محبت ھئي سندس شخصيت کان متاثر ٿي سنڌ ھاري ڪميٽي ۾ شموليت اختيار ڪيائين .
ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي عبدالله وٽ پوري سنڌ جا اڪثر ماڻھو ڪم ڪار لاءِ ايندا رھندا ھئا سياسي ڌر جا ماڻھو کاٻي ڌر جا ماڻھو آفيسر وڪيل پريس وارا اڪثر ايندا رھندا ھئا ڪامريڊ عبدالله آزاد ڪيترن ئي تحريڪن ۾ شامل ھو ون يونٽ تحريڪ ايم آر ڊي تحريڪ سنڌي ۾ ووٽنگ لسٽ ڇپرائڻ واري تحريڪ ۾ شامل ھو ان کانپوءِ ٻين ڪيترن ئي تحريڪن ۾ پڻ شامل ھو ۽ ڪيترن ئي سماجي تنظيمن ۾ پڻ شامل ھو ۽ مرحوم عبدالله آزاد پاڪستان پيپلز پارٽي ۾ پڻ رھيو ھو 1977ع ۾ جڏھن شھيد ذوالفقار علي ڀٽو جو حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو، تڏھن ايم آر ڊي تحريڪ شروع ٿي ھئي ان ۾ مرحوم جو وڏو ڪردار رھيو مرحوم ڳوٺ ڳوٺ وڃي ايم آر ڊي تحريڪ کي تيز ڪيو ان دور ۾ کيس روپوشي اختيار ڪرڻي پئي، مرحوم ڪيترائي مھينا روپوش ھو ڪامريڊ عبدالله جو ھڪ واقعو ايم آر ڊي تحريڪ جو بيان ٿو ڪريان ڪامريڊ چيو اسان کي ايم آر ڊي تحريڪ ھلائڻي ھئي پابندين جو دور ھو مارشل لا جو اسان کي تحريڪ تيز ڪرڻي ھئي ھاڻ اسان ماڻھن تائين ڪيئن پيغام رسايون چاڪنگ ڪرڻ تي پابندي ديوارون تي پوسٽر لڳائڻ تي پابندي سامھون ٿا ورھايون ته گرفتار ٿا ٿيون اھو ڪم تمام مشڪل ھو پوءِ اھا ذميواري مون کي ڏني وئي ۽ ڪامريڊ عبدالله آزاد جي ھڪ خاص عادت ھوندي ھئي ھو اڪثر ٽنگ ٽنگ تي چاڙھي سگريٽ پيئندو هو، ڀلي سامھون ڪمشنر ويٺو ھجي ڪامريڊ عبدالله کي کيس دوستن آزاد جو لقب ڏنو جڏھن شھيد ذوالفقار علي ڀٽي کي ڦاسي ڏني وئي تڏھن مرحوم ڪيترائي ڏينھن سوڳ ۾ ڪارا ڪپڙا پاتا ۽ زمين تي سمھندو ھو کير ڪون کائيندو ھو ايتري ڀٽي صاحب ۽ ان جي خاندان سان محبت ھئي ڪامريڊ عبدالله آزاد نه ڪنھن سياسي عھدي تي رھيو نا گورنمنٽ جو ملازم ھو گذر سفر لاءِ ھڪ دوڪان ھو مکڻ سمون ۾ پاڻ غريب خاندان سان تعلق رکندو ھو غريب ھئڻ ڪري اٺ درجا تعليم حاصل ڪري سگھيو مرحوم پنھنجي پوري زندگي جدوجھد ۾ گذاري ڇڏي مرحوم وٽ ڪوبه اثاثو ڪون ھو نه ڪا مرحوم سياست مان ملڪيت ٺاھي مرحوم پنھنجي پوري زندگي جاکوڙيندي گذاري مرحوم جي اولاد مان چار پٽ ٽي نياڻيون آھن ڪامريڊ عبدالله آزاد فيبروري جي مھيني ۾ سن 2000ع ۾ گلي جي ڪينسر سبب وفات ڪئي.

شھريار ڪنڀار

پرڏيهي واءُ سواءُ

ميڪڊولڊز کي بائيڪاٽ سان ڳاٽي ٽوڙ نقصان

سڀ ڪوڙ

حميده
گهانگهرو

ذوالفقار علي ڀٽو جي 45 هين ورسي جي مناسبت سان

سَويرن جي ساک

پر پٽ! ڀٽي جي لاش ثابت ڪيو ته سنڌ مان جيڪو به پنڊي ويندو سو اتان زنده نه موٽندو، بي بي جي شهادت به اسان کي سيکاريو ته، سنڌيو ڪڏهن به پنڊي وارن تي ڀروسو نه ڪجو. هاڻي مان پنهنجي مرحوم والد شهاب الدين منشي جي ان ڳالهه کي وصيت سمجهان يا نصيحت؟

اسلام آباد لاهور هاءِ ڪورٽ جي ججن کان پوءِ سپريم ڪورٽ پاڪستان ۽ ٻين عدالتن جي ججن کي بھ نام نهاد تنظيم تحريڪ ناموس پاڪستان طرفان، شڪي خط موڪليا ويا آهن.ھتي ٻه لفظ غور ڪرڻ جھڙا آهن.ھڪ تحريڪ ۽ ٻيو ناموس. حقيقت ۾ هن ملڪ ۾ مذهبي اصطلاحن جي استعمال/ استحصال جي پنهنجي تاريخ آهي .پنھنجي جوھر جي حوالي سان پھرين ڏينھن کان اھو سلسلو جاري آھي.

رياض
ابڙو

مٽياري ضلعي جا صحافي هر لحاظ سان نظر انداز ڇو؟
اڄ مٽياري ضلعي سميت جڏهن علائقائي (مقامي) صحافين جي گھرن جا چلھا ٻرڻ کان قاصر آهن ڪيترائي صحافي ۽ انهن جي خاندان جا ماڻھو بيماري جي بستري تي پيل آھن. تڏهن تر جي انتظاميا چونڊيل نمائندن وفاقي توڙي صوبائي حڪومتن کان مطالبو ٿا ڪريون ته علائقائي صحافين لاءِ معاشي پيڪيج جو اعلان ڪيو وڃي.
آئي ڏينهن سنڌ ۾ ڪنھن نه ڪنهن صحافي کي ڌمڪيون ملن ٿيون ڪوڙا ڪيس داخل ڪيا وڃن ٿا. صحافين تي تشدد ڪيو وڃي ٿو کين شھيد ڪيو وڃي ٿو پر افسوس ان موقعي تي اسان جو معاشرو حق ۽ سچ جي ساٿين سان ڌرتيءَ جي پٽن سان ماٽيلي ماءُ وارو سلوڪ رکي ٿو.
پر صاحب اقتدار به ھن ظلم خلاف ڪو خاطر خواھ قانون ناھن جوڙي ناهن سگھيا جنهن ۾ قلمڪارن صحافين کي ڪو تحفظ ڏنل ھجي.
صحافي جو وڏي ۾ وڏو ڏوھ اھو آھي جو ھو غريبن مسڪينن ظلم جي سٽيلن اٻوجھه ماڻھن جو آواز بڻجي گونجندو آهي.
مٽياري۔ ھالا پريس ڪلب سميت مٽياري ضلعي جي سڀني ننڍن وڏن شھرن نيوسعيدآباد۔بکرجمالي۔ هالا پراڻا ۔ ڀٽ شاھ۔کنڊو۔ کيبر۔ اڏيرولعل وليج۔ اڏيرو اسٽيشن۔ مٽياري۔ شاھ پوردرپور۔ الهڏنو ساند سميت ضلعي جي سڀني ننڍن وڏن صحافين جي رشتيدارن کي نوڪريون ۽ امدادي فنڊ به ڏياريا وڃن ان سان گڏ بيمار پيل سڀني صحافين جو سرڪاري خرچ تي علاج ڪرايو وڃي. ۽ انهن جي مالي سهائتا ڪئي وڃي
اسان جي سٿ جا ساٿي ڪافي وقت کان بيمار آھن پر اڃاتائين هنن جي صحيح طرح سان پرگهور نه لڌي ويئي آھي صحافين جا ٻيا به ڪافي مسئلا آھن جن جو حل ٿيڻ تمام ضروري آھي. مٽياري ضلعي جي سڀني صحافين کي گذارش آھي ته مٽياري ضلعي جي ورڪنگ صحافي دوستن جي ساٿ ۽ صلاح مشوري سان پنهنجي حقن خاطر ڪا اهم گڏجاڻي ڪوٺائي مشاورت بعد انتظاميا سميت چونڊيل نمائندن ۽ انتظاميه سان به گڏجي ڳالهائجي ۽ بيمار پيل صحافين جي اسان پاڻ صحافي ملي ڪري مالي مدد ڪريون ته بهتر ٿيندو اسان کي جيڪو حڪم ٿيندو انشاءالله گڏ آھيون.
صحافين جا مسئلا ۽ مطالبا
گذريل تازين برساتن ۾ صحافين سميت ميڊياانسٽرئ سان لاڳاپيل ماڻھو اخباري هاڪر پڻ سخت متاثر ٿيا هئا ڪيترن ئي صحافين ۽ اخباري هاڪرن جا گهر ڪري پيا ۽ انهن جو تمام گهڻو نقصان ٿيو پر انتظاميه سميت ڪنهن به انهن جي سار نه لڌي آھي نه وري اسان جي صحافي دوستن يا اڳواڻن سندن ڪا سار لڌي ڪافي صحافين پاڻ مستحق مجبور لاچار هوندي پنهنجي پيٽ سان پٿر ٻڌي وس آھر ٻين غريبن کي امداد راشن ٽينٽ وغيره وٺي ڏنا پنهنجي هڙان وڙان ڪوشش ڪري پنهنجو خرچ ڪري پنهنجي گهرن محلن ڳوٺن مان پاڻي پڻ ڪڍرايو پر انهن جي ڪنهن به قسم جي سار نه لڌي وئي.
تنهن ڪري قلم جي پورهيتن جي سَموري سَگھه ۽ طاقت کي ميڙي سَهيڙي هڪ وڏي قُوت ۾ تبديل ڪرڻ هڪ اَهڙي قُوت جيڪا هر قسم جي ظلم ۽ ڏاڍ خلاف رُڪ جي ديوار ثابت ٿئي
مٽياري ضلعي جي سَمورن صحافين جو جاني ۽ مالي تَحفظ يقيني بَڻائڻ!
صَحافين جي تعليم، ۽ تربيت تي ڌيان ڏيڻ، ۽ خُصوصي ورڪشاپ ڪرائڻ- هر شهر ۽ علائقي ۾ سٺن صحافين جي هڪ وڏي کيپ تيار ڪرڻ!
جيڪي صحافي دنيا ڇڏي ويا آھن انهن جي گهروارن اهل اولاد جي سار سنڀال لهڻ
بِيمار صَحافين جي سَهائتا ڪرڻ، ۽ هيلٿ انشورنس لاءِ قدم کڻڻ!
صحافي ڪالوني جو قيام عمل ۾ آڻي صحافين کي گهر ٺھرائي انهن جي نالي تي رجسٽري ڪرائي انهن جي حوالي اهي گهر ڪيا وڃن
جيئن ايم اين اي يا ايم پي اي جو اولاد مڃيل ادارن ۾ تعليم حاصل ڪري ٿو ائين قلم جي پورهيت صحافين جي اولاد کي انهن ئي ادارن ۾ تعليم ڏياري وڃي جيئن سياستدانن ۽ انهن جي اولاد جو علاج ملڪ جي وڏين وڏين اسپتالن ۽ ٻاهرئين ملڪن مان ڪرايو وڃي ٿو ائين صحافين ۽ انهن جي اولاد جو علاج ملڪ جي وڏين سٺين اسپتالن ۽ ٻاهرئين ملڪن مان ٿيڻ گهرجي سِنڌ سَميت سَڄي مُلڪ ۾ قتل/شَهيد ڪيل صَحافين جي خُون سان انصاف لاءِ اعليٰ سَطحي عدالتي ڪميشن جوڙائڻ!
ڀوتارڪي نظام کي لَغام ڏيڻ، ۽ مُلڪ ۾ قانون جي حُڪمرانيءَ لاءِ جاکوڙ ڪرڻ!
ميڊيا انڊسٽريءَ سان سلهاڙيل سَمورن ورڪرن کي ساڻ کڻي اُنهن جي حَقن لاءِ پِڻ ڀَرپور آواز اُٿارڻ!* مٽياري ضلعي جي صَحافين کي سال جي اندر 3 دفعا سَڄي مُلڪ جا دورا ڪرائي تفريح فَراهم ڪرڻ!
مٽياري ضلعي جي ورڪنگ صحافين لاءِ صحافي ڪالوني جو قيام لازمي هجي ضلعي هيڊڪوارٽر سميت هرننڍي وڏي پريس ڪلب کي گرانٽ فنڊ ڏيڻ .
معشوق علي قمبراڻي

سَويرن جي ساک

خطن جو سلسلو

چئُه! جو توکي چوڻو آ......

خط جي متن سان اداري جو متفق هئڻ ضروري ناهي

ثاقب
ابڙو

شهباز شريف حڪومت جي قائم ٿيڻ ۽ معاشي بحالي جي دعوائن باوجود تاحال ڪو بھ ٺوس پلان سامهون ناهي آيو. سياسي تقسيم ۽ شهباز شريف جي اقليتي حڪومت سبب مسئلا آسانيءَ سان حل ٿيڻ ممڪن ناهن. مسلم ليگ حڪومت سنڀالڻ کان اڳ معاملن کان آگاھ ھئي.ان ڪري ڪنھن بھاني کي نٿو مڃي سگھجي.

فقير محمد سنڌي

انور
ساجدي

خاصخيلي لطيف راولاڻي

گلشن
سنڌو

ميان عارف گھنڃو

ڊاڪٽر فاطمه شهناز انصاري

رحمت الله ٻرڙو

عبدالقادر
گبول

ميهڙ جي عوام سان ڪيل واعده ڪڏهن پورا ٿيندا
8 فيبروي تي ملڪ ۾ قومي صوبائي اسمبلي جي اليڪشن ٿيڻ واري آھي، اميدوارن پاران سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ورڪ شروع ڪيو ويو آھي، ڪافي جڳھن تي اميدوارن کان ووٽرن پاران سخت پڇاڻو ڪيو پيو وڃي ۽ ڪيل واعدا ياد ڏياريا پيا وڃن، اسان وٽ ائين ئي ٿيندو رھيو آھي، اليڪشن کان پوءِ ڪافي اميدوار ميدان مان غائب ٿي ويندا آھي ۽ سندس ووٽر بنگلن جا چڪر ڪاٽي ڪاٽي ماٺ ڪري گھر ويھي رھندا آھن، اليڪشن کٽڻ کان پوءِ اميدوار اسلام آباد ۽ ڪراچي تائين پاڻ کي محدود ڪري ڇڏيندا آھن، ۽ ووٽرن کي مڪمل طرح سان وساري ڇڏيندا آھن، جڏھن ڪا اليڪشن ايندي آھي ته پنھنجي تڪ ۾ موٽي ايندا آھن ۽ سالن جون رھيل عذر خواھيون شروع ڪندا آھن ۽ عوام جي ڦٽن تي لوڻ ٻرڪيندا آھن، پر وقت گذرڻ سان گڏ ھن سوشل ميڊيا جي دور ۾ سنڌ جي عوام ڪافي باشعور ٿي چڪي آھي، ھو پنھنجي بري ڀلي جي مڪمل ڄاڻ رکي ٿي، جنھن ڪري ئي سنڌ جي ڪافي علائقن ۾ اميدوارن کان سخت پڇاڻا ڪيا پيا وڃن، اسان جون سياسي پارٽيون ھجن يا آزاد اميدوار ھجن کين عوام جي دردن جو ڀر جھلو ٿيڻو پوندو.
ارشاد لغاري /چمبڙ

انھن لفافن ۾ مبينا طور تي اينٿراڪس پائوڊر هو.اسلام آباد جي ڊي آءِ جي سيڪيورٽي شهزاد بخاري اسلام آباد هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس عامر فاروق کي ٻڌايو ته موڪليل خطن تي لڳل مهر ڊھي وئي آھي. پر لڳي ٿو ته اهي خط راولپنڊي مان موڪليا ويا آهن. سيڪيورٽي ادارن جي ڪارڪردگي تي سواليه نشان بڻيل اهي خط ججن تائين ڪيئن پهتا،تجزيه نگار حيرانگي جو اظهار ڪري رهيا آهن ته اهي خط سپريم ڪورٽ جي ججن تائين پهچي ويا آهن.

جميل
چانڊيو

نثار
لغاري

علي محمد ميمڻ

خاصخيلي لطيف راولاڻي

مسرور
سيال

علي گل
ڇڇر

سڪندر
چنو

ثاقب
ابڙو

شهباز
پيرزادو

نوٽ ڪرڻ جهڙيون ڳالهيون

سمير سومرو

حڪيم پريم چاندواڻي۔

پرڏيهي واءُ سواءُ

اسلم
چانڊيو

ايڊوڪيٽ دانش احمد سومرو